Gangguan bekalan ini memberi kesan langsung terhadap aktiviti harian.
Pelajar sukar untuk mengulang kaji pelajaran pada waktu malam, perkhidmatan kesihatan terhad akibat kekurangan kuasa elektrik untuk peralatan klinik, dan perusahaan mikro tidak dapat beroperasi dengan cekap.
Tambahan pula, ketiadaan tenaga tempatan mahir untuk menyelenggara sistem elektrik alternatif seperti solar atau hidro menjadikan komuniti kekal bergantung kepada pihak luar, yang seringkali lambat bertindak atau tidak konsisten.
Menyedari keperluan mendesak ini, Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS) melalui Centre for Renewable Energy (CREN) telah membangunkan sistem mikro-hidro 10 kW di Kampung Assum sejak tahun 2009, yang turut dilengkapi sistem sandaran dan dewan serbaguna bagi menyokong aktiviti sosio-ekonomi seperti latihan kemahiran wanita dan belia (feng.unimas.my).
Di samping itu, penyelidik dan pelajar kejuruteraan UNIMAS juga telah memasang sistem pico-hydro 4–6 kW di Kampung Semulong Ulu menerusi projek tahun akhir, yang kini mencukupi bagi menampung keperluan 25 keluarga, sekali gus menjadi model komuniti berdikari dalam tenaga mampan (ir.unimas.my).
Pendekatan ini bukan sahaja meningkatkan akses kepada elektrik secara lestari, tetapi juga membuka peluang pembangunan pendidikan, kesihatan, dan ekonomi tempatan secara lebih inklusif dan berdaya tahan.
Pembangunan kemahiran komuniti dan pendidikan tenaga tempatan merupakan elemen kritikal dalam memastikan keberkesanan serta kelestarian sistem tenaga boleh diperbaharui di kawasan luar bandar Sarawak.
Meskipun pelbagai teknologi seperti sistem mikro-hidro dan solar PV telah diperkenalkan, masalah utama masih wujud apabila kebanyakan komuniti tidak memiliki tenaga teknikal tempatan dan terus bergantung kepada pihak luar untuk kerja pembaikan serta penyelenggaraan.
Ketiadaan kemahiran asas elektrik dalam kalangan penduduk menyebabkan sistem sukar dikekalkan dalam jangka panjang, malah pengetahuan teknikal yang wujud selalunya tidak dikongsi secara formal, menjadikan ia mudah hilang apabila individu yang berpengetahuan berpindah atau tidak lagi aktif.
Sebagai usaha membina kapasiti, Centre for Renewable Energy (CREN), UNIMAS telah membangunkan rangka kerja kelestarian tenaga luar bandar yang merangkumi latihan teknikal dalam bidang solar PV dan mikro-hidro kepada individu dikenali sebagai community champions atau pemimpin tempatan.
Latihan ini bukan sahaja meliputi kemahiran teknikal, tetapi juga fokus kepada aspek penggunaan tenaga untuk pemprosesan pertanian, seperti penghasilan kerepek ubi kayu dan pisang goreng vakum yang kini boleh dipasarkan melalui koperatif tempatan.
Dalam memperkukuh struktur operasi tenaga di peringkat kampung, beberapa komuniti telah menubuhkan Power Committee, iaitu jawatankuasa teknikal yang diberi mandat untuk mengendalikan penyelenggaraan sistem tenaga, melapor sebarang kerosakan serta menguruskan tabung penyelenggaraan.
Melalui kerjasama dengan Sarawak Energy, UNIMAS turut merancang kursus modular tenaga boleh diperbaharui untuk belia setempat, membolehkan mereka bukan sahaja berfungsi sebagai juruteknik komuniti, malah berpeluang menceburi kerjaya dalam industri tenaga hijau yang semakin berkembang.
Pendekatan ini bukan sahaja membina ketahanan tenaga komuniti luar bandar, tetapi juga membuka jalan ke arah pemberdayaan ekonomi setempat yang mampan melalui integrasi tenaga, pendidikan dan keusahawanan asas.
Pembangunan infrastruktur tenaga bukan sahaja menyediakan kemudahan asas, tetapi juga berperanan penting dalam memacu pembangunan sosial dan perpaduan komuniti luar bandar di Sarawak.
Di kampung seperti Kampung Assum, kewujudan dewan serbaguna (multipurpose hall) yang disokong oleh sistem mikro-hidro membolehkan pelaksanaan pelbagai aktiviti masyarakat termasuk kelas komputer asas, bengkel digital, latihan kraftangan, serta pameran kraf tempatan, sekali gus menyokong pertumbuhan ekonomi kecil berskala komuniti (feng.unimas.my; reddit.com).
Begitu juga di Long Banga, Sarawak Energy telah memasang turbin mini hidro pada tahun 2014 bagi membekalkan tenaga kepada 138 rumah, dan kini merancang untuk menambah kapasiti bagi 77 isi rumah berdekatan, menunjukkan komitmen berterusan dalam memperluas manfaat tenaga kepada lebih banyak komuniti terpencil (sarawakenergy.com).
Namun, masih terdapat kekangan infrastruktur fizikal dan ruang sosial, yang menyumbang kepada isolasi komuniti, terutama dalam aspek pendidikan, ekonomi dan integrasi antara generasi.
Kekurangan wadah fizikal untuk berkumpul juga menghalang interaksi budaya dan perkongsian ilmu yang mampu menyemai semangat perpaduan.
Justeru itu, pembangunan dewan serbaguna perlu diperluas sebagai pusat sosial, ekonomi dan pendidikan komuniti, yang boleh digunakan untuk tayangan filem pendidikan, kelas digital, seminar kesihatan serta aktiviti kesenian setempat.
Tambahan pula, pelaksanaan modul pendidikan luar (outdoor education) yang menggabungkan elemen tenaga lestari, alam sekitar dan warisan budaya dalam silibus sekolah serta kem komuniti boleh memupuk kesedaran jati diri dan tanggungjawab sivik dari usia muda.
Dalam masa yang sama, penglibatan wanita dan belia sebagai usahawan mikro juga wajar digalakkan melalui latihan dan insentif khas, agar mereka boleh menjadikan infrastruktur tenaga yang tersedia sebagai asas untuk menjana pendapatan isi rumah secara mampan dan berdikari.
Pendekatan ini akan menjadikan infrastruktur tenaga bukan hanya sebagai utiliti fizikal, tetapi juga sebagai pemangkin perpaduan dan pembangunan sosial luar bandar.
Kelestarian tenaga dan ekonomi mampan di Sarawak semakin mendapat perhatian melalui pelaksanaan projek hidro mini yang bukan sahaja menyumbang kepada keperluan tenaga tempatan, tetapi juga berpotensi besar untuk memperkasakan ekonomi luar bandar secara jangka panjang.
Sarawak Energy kini mengendalikan lapan loji hidro mini dengan kapasiti terkumpul hampir 18.4 MW, antaranya termasuk projek Kota 2 di Lawas yang menggunakan pendekatan skema kuasa bertingkat (cascade schemes) membekalkan 10.5 MW dan mampu menampung beban puncak sebanyak 14 MW, selari dengan unjuran pertumbuhan permintaan tenaga sekitar 5% setahun.
Walaupun pencapaian teknikal ini membanggakan, masih wujud jurang ketara dari segi pembiayaan sistem awal dan risiko penyelenggaraan jangka panjang, terutama apabila sistem ini memerlukan pemantauan dan kawalan teknikal yang konsisten.
Dalam masa yang sama, ekonomi tempatan masih belum menikmati manfaat penuh daripada hasil tenaga ini, apabila komuniti tidak diberi peranan langsung dalam model pemilikan atau pulangan tenaga.
Bagi mengatasi isu ini, pendekatan bersepadu diperlukan.
Antaranya ialah pemberian dana melalui kerjasama awam-swasta yang digerakkan menerusi Inisiatif SCORE (Sarawak Corridor of Renewable Energy) serta sokongan terus daripada Sarawak Energy, yang boleh menyalurkan geran pembangunan tenaga kepada komuniti yang bersedia melibatkan diri secara aktif.
Dari sudut teknikal, penggunaan sistem pemantauan SCADA jarak jauh seperti PcVue membolehkan pemantauan masa nyata ke atas operasi sistem tenaga luar bandar, sekali gus mengurangkan kebergantungan kepada tenaga kerja teknikal di lokasi terpencil dan meningkatkan kecekapan pengurusan.
Yang paling penting, perlu diwujudkan satu mekanisme agihan hasil tenaga, di mana sebahagian keuntungan daripada pengeluaran elektrik disalurkan terus ke dalam tabung pembangunan kampung, termasuk bagi penyelenggaraan infrastruktur, pendidikan, dan program ekonomi tempatan.
Pendekatan ini memastikan bahawa komuniti bukan sahaja menjadi pengguna pasif tenaga boleh diperbaharui, tetapi turut menikmati pulangan ekonomi yang mampan hasil daripada sumber yang mereka lindungi dan sokong.
Ringkasnya, inisiatif hidro mini di luar bandar Sarawak bukan sekadar pengeluar tenaga tetapi juga adalah pemacu sosial, perpaduan, pembangunan dan pendidikan komuniti.
Projek-projek seperti Kampung Assum, Semulong Ulu dan Lawas (Kota 2) menunjukkan bagaimana karbon rendah, tenaga boleh diperbaharui meningkatkan kualiti hidup, memberi peluang ekonomi, dan menanam kemahiran teknikal dalam masyarakat luar bandar.
Dengan keberkesanan sistem pemasangan, latihan tempatan, pemantauan pintar, dan sokongan pendapatan, hidro mini mampu menjadi model perintis ke arah transformasi lestari komuniti luar bandar Sarawak menghidupkan harapan dan menyalakan masa depan lestari.
Rujukan:
1. Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS). (2023). Micro Hydro System Development in Sarawak Rural Areas. Diperoleh daripada https://ir.unimas.my
2. Faculty of Engineering, UNIMAS. (2023). Renewable Energy Projects in Kampung Assum and Kampung Semulong Ulu. Diperoleh daripada https://feng.unimas.my
3. Sarawak Energy Berhad. (2024). Mini Hydro Projects and Rural Electrification Initiatives in Sarawak. Diperoleh daripada https://www.sarawakenergy.com
4. PcVue Solutions. (2023). SCADA Technology for Remote Energy Monitoring. Diperoleh daripada https://www.pcvue.com
5. Sarawak Corridor of Renewable Energy (SCORE). (2024). SCORE Initiatives and Public-Private Partnership for Renewable Projects. Diperoleh daripada https://recoda.gov.my/score
