Budaya merupakan nadi identiti sesuatu bangsa. Ia tidak sekadar himpunan adat, seni dan tradisi, tetapi juga menjadi asas kepada keharmonian sosial serta pembangunan ekonomi.
Di Sarawak, negeri yang terkenal dengan kepelbagaian etnik lebih 30 kumpulan kaum dan sub-etnik budaya memainkan peranan penting sebagai jambatan perpaduan.
Namun, cabaran era moden, termasuk globalisasi, migrasi ke bandar, serta pengaruh budaya luar, menimbulkan persoalan besar: bagaimana memastikan warisan budaya ini tidak hilang ditelan zaman?
Warisan Terpinggir di Era Globalisasi
Perubahan sosial dan teknologi sering memberi kesan kepada kesinambungan budaya.
Generasi muda hari ini lebih terdedah kepada budaya popular global melalui media sosial, filem dan muzik antarabangsa.
Dalam suasana ini, tradisi lisan, seni persembahan, pakaian tradisional, dan adat resam berisiko dipandang sebagai sesuatu yang lapuk.
Selain itu, ramai anak muda berhijrah ke bandar untuk mencari peluang ekonomi, menyebabkan warisan budaya yang biasanya diamalkan di kampung atau dalam konteks komuniti setempat semakin terpinggir.
Jika tiada usaha bersepadu, warisan berharga ini berkemungkinan hilang.
Festival Budaya Sebagai Jambatan Generasi
Antara usaha paling menonjol ialah Nuansa Seni Vol.6: Festival Kelestarian Warisan Melayu Sarawak, yang bertemakan “Pertembungan Dua Zaman, Satu Jiwa”.
Festival ini menjadi platform inklusif yang menghimpunkan artisan, pereka fesyen, penggiat seni serta komuniti untuk mempersembahkan warisan Melayu dalam bentuk moden.
Pertunjukan fesyen yang menggabungkan songket Rejang, sulaman keringkam, batik kontemporari dan inai tradisional menunjukkan bagaimana warisan boleh “dihidupkan semula” dalam bentuk kreatif.
Lebih menarik, festival ini juga memberi penghargaan kepada adiguru dan artisan yang selama ini menjadi tulang belakang pemeliharaan budaya.
Festival sebegini membina minat generasi muda, yang mungkin lebih tertarik dengan bentuk kontemporari, sambil tetap menghormati akar budaya.
Ia juga menjadikan budaya sebagai sebahagian daripada ekonomi kreatif negeri.
Pusat Budaya untuk Pemuliharaan Sistematik
Selain festival, sokongan institusi juga penting. Pada Ogos 2025, kerajaan mencadangkan penubuhan Customs, Culture and Tradition Centre di bawah Majlis Adat Istiadat dan Warisan Sarawak (MAIS).
Pusat ini akan berfungsi sebagai hab dokumentasi, penyelidikan, dan promosi adat serta budaya kaum pribumi Sarawak.
Ia selaras dengan strategi pembangunan pasca- COVID-19 (PCDS 2030), yang menekankan transformasi melalui inovasi, keterangkuman sosial dan pembangunan lestari.
MAIS juga melancarkan lima buah buku mengenai warisan Bidayuh dan Melanau, menunjukkan langkah proaktif mendokumentasi ilmu tradisi.
Dengan wujudnya pusat ini, pemuliharaan budaya dapat dilakukan secara sistematik dan profesional, bukan sekadar bergantung kepada usaha individu atau komuniti kecil.
Malah, ia boleh menjadi tarikan pelancongan serta sumber pendidikan.
Pendidikan & Generasi Muda Sebagai Pewaris
Pemuliharaan budaya tidak akan berjaya tanpa penyertaan generasi muda. Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS) membuktikan peranan pendidikan melalui program SULAM (Service Learning Malaysia – University for Society).
Seramai 132 pelajar antropologi dan sosiologi terlibat dalam projek pemuliharaan warisan arkeologi di Santubong.
Aktiviti seperti demonstrasi ekskavasi, pameran artifak dan kuiz interaktif berjaya meningkatkan minat pelajar sekolah terhadap warisan arkeologi.
Dr. Nur Auni Ugong menegaskan bahawa program ini bukan sahaja mendidik, tetapi juga membentuk nilai sivik, sukarelawan, dan tanggungjawab sosial.
Pendidikan berasaskan komuniti menjadikan warisan budaya lebih dekat dengan generasi muda. Mereka bukan sahaja memahami nilai sejarah, tetapi juga melihat budaya sebagai aset bersama yang perlu dijaga.
Teknologi Digital Sebagai Alat Pemuliharaan
Seiring dengan era digital, pemuliharaan budaya kini turut menggunakan teknologi. Sarawak Museum Department bekerjasama dengan PCSS Consultancy untuk mendigitalkan bangunan bersejarah seperti Old Hokkien School dan Mahkamah Lama di Kuching.
Projek ini menghasilkan peta digital, model 3D, dan dokumentasi menyeluruh yang akan dipamerkan di Borneo Cultures Museum. Dengan digitalisasi, warisan bukan sahaja dilindungi daripada kerosakan fizikal, tetapi juga dapat diakses secara global melalui platform maya.
Malah, ada cadangan agar bangunan lama dijadikan ruang pameran kreatif atau pusat inovasi.
Teknologi bukan sekadar menyelamatkan warisan, tetapi juga membuka peluang baharu dalam bidang pelancongan maya, pendidikan interaktif, dan ekonomi kreatif berasaskan warisan.
Festival Kaul Mukah – Warisan Melanau yang Hidup
Di Mukah, Kaul Mukah menjadi bukti bagaimana tradisi boleh kekal relevan. Sebagai warisan masyarakat Melanau, Kaul bukan sekadar perayaan adat resam dan spiritual, tetapi juga menggerakkan ekonomi tempatan.
Premier Sarawak menegaskan bahawa Kaul menjadi simbol identiti, menggalakkan pelancongan dan membuka peluang kepada usahawan kecil untuk mempromosi produk tempatan.
Setiap tahun, ribuan pengunjung hadir, sekali gus mewujudkan suasana perpaduan antara kaum.
Kaul Mukah bukan sahaja memperingati warisan silam, tetapi juga menjadi jambatan ke arah masa depan yang lebih gemilang melalui perpaduan dan pembangunan ekonomi setempat.
Peranan Persatuan Komuniti
Di Miri, Hopoh Association menjadi contoh bagaimana persatuan etnik memainkan peranan penting.
Mereka mendirikan Muzium Budaya Hopoh untuk mendokumentasi sejarah dan sumbangan komuniti Hopoh kepada Sarawak.
Menteri Pengangkutan Sarawak, Datuk Seri Lee Kim Shin, memuji usaha tersebut kerana ia bukan sahaja melestarikan budaya, tetapi juga menghubungkan generasi muda dengan akar mereka.
Selain pemuliharaan, persatuan ini turut terlibat dalam pendidikan, kebajikan sosial, dan pembangunan ekonomi ahli.
Peranan persatuan etnik seperti ini amat signifikan kerana ia memperkukuh identiti komuniti sambil menyumbang kepada pembangunan negeri secara menyeluruh.
Daripada contoh-contoh di atas, jelas bahawa pemuliharaan budaya di Sarawak berlaku melalui pelbagai pendekatan:
– Festival mengekalkan minat dan relevansi budaya.
– Pusat adat & dokumen rasmi memastikan kesinambungan ilmu.
– Pendidikan menanam kesedaran dalam kalangan generasi muda.
– Teknologi membuka jalan baharu untuk pelestarian dan promosi.
– Festival tradisi menghubungkan warisan dengan ekonomi setempat.
– Persatuan komuniti memperkukuh akar identiti etnik.
Masa depan pemuliharaan budaya Sarawak memerlukan integrasi semua pendekatan ini. Bayangkan jika festival budaya disiarkan secara maya dengan teknologi AR/VR, atau pusat adat MAIS bekerjasama dengan sekolah dan universiti untuk membangunkan modul pendidikan.
Potensi ini bukan sahaja menjadikan Sarawak sebagai model dalam pemeliharaan budaya, tetapi juga sebagai peneraju pelancongan budaya di rantau ASEAN.
Budaya ialah jiwa masyarakat. Di Sarawak, usaha pemuliharaan budaya bukan sekadar mengenang masa lalu, tetapi juga membina masa depan yang inklusif, harmoni, dan berdaya saing.
Melalui festival seni, pusat adat, pendidikan komuniti, digitalisasi, perayaan tradisi, dan persatuan etnik, masyarakat Sarawak membuktikan bahawa warisan boleh dipelihara dari generasi ke generasi.
Pemuliharaan budaya bukan tugas satu pihak, tetapi tanggungjawab bersama.
Dengan sokongan komuniti, kerajaan, intitusi pendidikan dan teknologi, Sarawak telah membuktikan bahawa warisan bukan hanya milik sejarah ia adalah aset masa depan.
Rujukan
BP Editor 10. (2025, August 9). Proposed centre to safeguard Sarawak’s native heritage, says minister. Borneo Post Online. https://www.theborneopost.com/2025/08/09/proposed-centre-to-safeguard-sarawaks-native-heritage-says-minister/
Mail, M. (2025, May 11). Sarawak Museum’s digital preservation project to spotlight Kuching’s historic buildings. Malay Mail ; Malay Mail. https://www.malaymail.com/news/life/2025/05/11/sarawak-museums-digital-preservation-project-to-spotlight-kuchings-historic-buildings/176312?utm_
Miri Division Hopoh Association Praised For Cultural Preservation Efforts | Sarawak Tribune. (2025, March 9). New Sarawak Tribune. https://www.sarawaktribune.com/miri-division-hopoh-association-praised-for-cultural-preservation-efforts/?utm_
News – Laman Web Jabatan Premier Sarawak. (2025). Sarawak.gov.my. https://premierdept.sarawak.gov.my/web/subpage/news_view/21652/UKAS?utm_
News – Portal Web Rasmi Pentadbiran Bahagian Mukah. (2023). Sarawak.gov.my. https://mukah.sarawak.gov.my/web/subpage/news_view/1615?utm_
UNIMAS EMPOWERS ARCHAEOLOGICAL HERITAGE AWARENESS AT SANTUBONG THROUGH SULAM PROGRAMME. (2025, June 12). UNIMAS Gazette. https://gazette.unimas.my/2025/06/12/unimas-empowers-archaeological-heritage-awareness-at-santubong-through-sulam-programme/?utm_
